Gebe ve emziren çalışanlar günde yedi buçuk saatten fazla çalıştırılamaz, gece çalışmasında özel kurallar uygulanır; 100 kadın çalışandan itibaren emzirme odası, 150'nin üzerinde çocuk bakım yurdu zorunludur.
Yayın: Güncelleme: Yazar: Erdem OSGB5 dk okuma

Gebe veya emziren çalışan günde yedi buçuk saatten fazla çalıştırılamaz; gebe çalışan, gebeliğinin sağlık raporuyla tespitinden doğuma kadar gece çalışmaya zorlanamaz, yeni doğum yapmış çalışanın ise doğumu izleyen bir yıl boyunca gece çalıştırılması yasaktır. 100-150 kadın çalışanı olan işyerlerinde işyerine en çok 250 metre uzaklıkta bir emzirme odası, 150'den çok kadın çalışanı olan işyerlerinde ise bir çocuk bakım yurdu kurulması zorunludur. Bu kurallar Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik'in 8, 9 ve 13. maddelerinde yer alır.
Yönetmelik kimleri korur?
Yönetmelik, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki kadın çalışan çalıştıran işyerlerine uygulanır (md. 2). Koruma, işverenin durumdan haberdar olmasıyla başlar. 4. maddedeki tanımlar şöyledir:
- Gebe çalışan: Herhangi bir sağlık kuruluşundan alınan belge ile gebeliği hakkında işverenini bilgilendiren çalışan.
- Yeni doğum yapmış çalışan: Yeni doğum yapmış ve işverenini durumu hakkında bilgilendiren çalışan.
- Emziren çalışan: Tabi olduğu mevzuat uyarınca süt izni kullanan ve işverenini bilgilendiren çalışan.
Çalışan, gebelik ve emzirmeye başlama hâlinde işverenini bilgilendirir (md. 6/1). Uygulamada önce çalışanın tabi olduğu ilgili mevzuat dikkate alınır; özel mevzuatta hüküm yoksa bu Yönetmelik uygulanır (md. 5).
İşveren hangi değerlendirmeyi yapmalı?
İşveren, gebe veya emziren çalışanın sağlığı için tehlikeli sayılan kimyasal, fiziksel ve biyolojik etkenlerin ve çalışma süreçlerinin etkilerini değerlendirir ve sonuca göre EK-I'deki genel ve özel önlemleri alır (md. 6/2). Maruziyetin şekli, düzeyi ve süresi EK-II ve EK-III'teki etkenler ve süreçler açısından da değerlendirilir; bu değerlendirmede çalışanı kişisel olarak etkileyen psikososyal ve tıbbi faktörler de dikkate alınır (md. 6/3). Sonuçlar ve alınacak önlemler çalışana bildirilir (md. 6/4). Bu çalışma, işyerinin genel risk değerlendirmesinin bir parçası olarak yürütülmelidir.
Değerlendirme bir risk ortaya koyarsa 7. madde şu sırayı izler:
- Çalışma koşulları ve/veya çalışma saatleri geçici olarak değiştirilir.
- Bu mümkün değilse çalışan başka bir işe aktarılır.
- Sağlık raporuyla gerekli görülürse gebe çalışan sağlığına uygun daha hafif işlerde çalıştırılır ve ücretinde kesinti yapılmaz.
- Başka işe aktarma da mümkün değilse, çalışanın isteği hâlinde gerekli süre boyunca ücretsiz izinli sayılması sağlanır; bu süre yıllık ücretli izin hakkının hesabında dikkate alınmaz.
Gebe ve emziren çalışanların çalışma koşulları nelerdir?
| Konu | Kural | Madde |
|---|---|---|
| Günlük çalışma süresi | Gebe veya emziren çalışan günde yedi buçuk saatten fazla çalıştırılamaz | md. 9 |
| Gebelikte gece çalışması | Sağlık raporuyla tespitten doğuma kadar gece çalışmaya zorlanamaz | md. 8/1 |
| Doğum sonrası gece çalışması | Doğumu izleyen bir yıl boyunca gece çalıştırılması yasaktır; sonrasında sağlık raporuyla sakıncalı bulunan dönemde de çalıştırılmaz | md. 8/2 |
| Gebelik kontrolleri | Gebelik süresince periyodik kontroller için ücretli izin verilir | md. 11 |
| Doğum izni sonrası işe dönüş | İşe başlamadan önce çalışmaya engel durum olmadığı raporla belirlenir; hekim raporunda belirtilen süre ve işlerde çalıştırılmaz | md. 12 |
Gebelikte gece çalışmasıyla ilgili hükmün "zorlanamaz" biçiminde yazıldığına, doğum sonrası bir yıllık sürenin ise "yasaktır" biçiminde yazıldığına dikkat edin. Doğum izni sonrası alınacak rapor ve sağlık gözetimi süreçleri için işyeri hekimliği hizmetimizi ve periyodik sağlık muayenesi yazımızı inceleyebilirsiniz.
Emzirme (süt) izni ne kadardır?
Yönetmelik süt izninin süresini kendisi belirlemez. 10. maddeye göre, çalışanın tabi olduğu mevzuat hükümleri saklı kalmak kaydıyla analık ve süt izninde 4857 sayılı İş Kanunu'nun 74. maddesi uygulanır. Yönetmeliğin emziren çalışan tanımı da süt izni kullanmaya bağlıdır; bu nedenle 9. maddedeki günde yedi buçuk saat sınırı, emziren çalışan bakımından süt izni kullanan ve işverenini bilgilendiren çalışan için uygulanır.
Emzirme odası ve kreş kaç kadın çalışanda zorunludur?
| Kadın çalışan sayısı | Yükümlülük | Mesafe ve ulaşım |
|---|---|---|
| 100-150 | Çalışma yerlerinden ayrı, EK-IV'teki şartları taşıyan emzirme odası | İşyerine en çok 250 metre |
| 150'den çok | Çalışma yerlerinden ayrı, işyerine yakın, EK-IV'teki şartları taşıyan yurt | Yurt 250 metreden uzaksa işveren taşıt sağlar |
Sayının hesabında şu kurallar uygulanır:
- Kadın çalışanlar yaşları ve medeni hâlleri ne olursa olsun sayılır (md. 13/1-2).
- İşverenin belediye ve mücavir alan sınırları içindeki tüm işyerlerindeki kadın çalışanlar toplanır (md. 13/4).
- Annesi ölmüş veya velayeti babaya verilmiş çocuğu olan erkek çalışanlar da hesaba katılır (md. 13/5).
- Statü ayrımı yapılmaksızın 6331 sayılı Kanun'a tabi bütün çalışanlar hesaba katılır (md. 5/4).
İşverenler ortaklaşa oda ve yurt kurabilir veya kamu kurumlarınca yetkilendirilmiş yurtlarla anlaşma yapabilir (md. 13/3).
Oda ve yurtlarda hangi şartlar aranır?
- Odalara 0-1 yaşındaki, yurtlara ilköğretime kayıt yaşını doldurmamış çocuklar alınır; yurtlarda 0-24 aylık, 25-48 aylık ve 49 aylık ve üzeri çocuklar ayrı bulundurulur (md. 14).
- Emzirme odalarında her 10 çocuk için bir kadın çocuk bakıcısı, yurtlarda her 20 çocuk için bir çocuk bakıcısı bulundurulur (md. 17/1-c).
- Oda ve yurtlar işyeri hekiminin tıbbi gözetimi altındadır; işyeri hekimi ve işyeri hemşiresi çocukların periyodik sağlık kontrollerini yapar (md. 17/1-b). İşyeri hemşiresi desteği için diğer sağlık personeli hizmetimize bakabilirsiniz.
- Giderlerin tamamı işverence karşılanır; buralar ayda en az bir defa işveren veya vekili tarafından denetlenir (md. 21).
- Açılan oda ve yurtlar, açılma tarihinden itibaren en geç 30 gün içinde Millî Eğitim Bakanlığı ile Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğüne raporla bildirilir (md. 23).
İşverenin yapması gerekenler: adım adım
- Bildirimi kayda alın. Gebelik belgesi veya doğum bilgisi geldiğinde tarihini kaydedin; koruma hükümleri bu bilgilendirmeyle başlar (md. 4 ve 6).
- Görev ve ortamı değerlendirin. Kimyasal, fiziksel, biyolojik etkenleri ve çalışma süreçlerini EK-I, EK-II ve EK-III'e göre gözden geçirin (md. 6).
- Gerekli değişikliği yapın. Çalışma koşulunu veya saatini uyarlayın; olmuyorsa başka işe aktarın (md. 7).
- Vardiya planını düzenleyin. Günde yedi buçuk saat sınırını ve gece çalışması kurallarını vardiya çizelgesine işleyin (md. 8 ve 9).
- İzinleri tanımlayın. Gebelik kontrolleri için ücretli izni ve süt iznini bordro ve puantaj süreçlerine ekleyin (md. 10 ve 11).
- Kadın çalışan sayınızı hesaplayın. Belediye ve mücavir alan içindeki tüm işyerlerini toplayarak 100 ve 150 eşiklerine göre oda veya yurt ihtiyacını belirleyin (md. 13).
- Oda veya yurdu kurun ve bildirin. EK-IV şartlarını sağlayın, personeli atayın, 30 gün içinde bildirimi yapın ve ayda en az bir denetim planlayın (md. 17, 21, 23).
Erdem OSGB nasıl destek verir?
Erdem OSGB, işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı ekibiyle Denizli ve çevre illerde gebe ve emziren çalışanlar için görev değerlendirmesini, sağlık gözetimini ve emzirme odası ile yurtların sağlık yönünden izlenmesini yürütür. İşyerinizin ihtiyacını konuşmak için teklif formunu kullanabilirsiniz.
Kaynaklar
Sık sorulan sorular
Gebe çalışan günde kaç saat çalışabilir?
Yönetmeliğin 9. maddesine göre gebe veya emziren çalışan günde yedi buçuk saatten fazla çalıştırılamaz. Bu sınır emziren çalışanlar için de aynıdır.
Doğum yapan çalışan ne zaman gece vardiyasına dönebilir?
Yeni doğum yapmış çalışanın doğumu izleyen bir yıl boyunca gece çalıştırılması yasaktır. Bu sürenin sonunda gece çalışmasının sakıncalı olduğu sağlık raporuyla belirlenirse, rapordaki dönem boyunca da gece çalıştırılmaz (md. 8).
Emzirme odası kurma yükümlülüğünde hangi çalışanlar sayılır?
Yaşı ve medeni hâli ne olursa olsun kadın çalışanlar ile annesi ölmüş veya velayeti babaya verilmiş çocuğu olan erkek çalışanlar sayılır (md. 13). İşverenin belediye ve mücavir alan sınırları içindeki tüm işyerlerindeki kadın çalışanlar toplanır ve statü ayrımı yapılmaz (md. 5 ve 13).
İşveren emzirme odası veya kreşi kendisi kurmak zorunda mı?
Hayır. 13. maddenin üçüncü fıkrasına göre işverenler ortaklaşa oda ve yurt kurabilir ya da bu yükümlülüğü kamu kurumlarınca yetkilendirilmiş yurtlarla yapacakları anlaşmalarla yerine getirebilir.
Açılan emzirme odası veya yurt nereye bildirilir?
İşveren, açılma tarihinden itibaren en geç 30 gün içinde oda ve yurtla ilgili bilgi ve belgeleri bir rapor hâlinde Millî Eğitim Bakanlığı ile bağlı olduğu Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğüne gönderir (md. 23).





