Yapı işlerinde yüksekte çalışma için metre sınırı yoktur; önce toplu koruma, sonra tam vücut kemer sistemi gelir. İskele kontrolleri, sağlık ve güvenlik planı ve koordinatör kurallarını madde madde özetledik.
Yayın: Güncelleme: Yazar: Erdem OSGB5 dk okuma

Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimali olan her alandaki çalışmayı yüksekte çalışma sayar; metre cinsinden bir alt sınır koymaz. Düşmeye karşı önce korkuluk, platform, iskele ve güvenlik ağı gibi toplu koruma tedbirleri, bunlar yetmediğinde ankraj noktası veya yaşam hattıyla tam vücut kemer sistemleri kullanılır. Aynı yapı alanında birden fazla işveren varsa sağlık ve güvenlik koordinatörü görevlendirilir; yapı iskeleleri ise standartta ayrı süre yoksa en fazla 6 ayda bir periyodik kontrolden geçirilir.
Yapı işlerinde yüksekte çalışma nasıl tanımlanır?
Yönetmelik, 6331 sayılı Kanun kapsamındaki tüm yapı işlerinin yapıldığı işyerlerinde uygulanır; maden işyerleri kapsam dışıdır (md. 2). Yapı işleri Ek-1'de sayılır: kazı ve hafriyattan bina, yol, köprü, tünel ve çelik yapı inşasına; sıva, boya, elektrik ve sıhhi tesisattan söküm, yıkım, restorasyon ve bakıma kadar geniş bir listedir.
Ek-4'ün yüksekte çalışma bölümüne göre seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimalinin oluşabileceği her türlü alanda yapılan çalışma yüksekte çalışma olarak kabul edilir. Ek-2 ise yüksekten düşme riskinin fazla olduğu işleri, iş sağlığı ve güvenliği risklerini içeren çalışmalar arasında ilk sırada sayar.
Düşmeye karşı hangi önlemler zorunludur?
Ek-4'ün A bölümü, yüksekte çalışmada uyulacak hususları sıralar:
- Yüksekte yapılması zorunlu olmayan montaj ve benzeri çalışmalar mümkün olduğunca öncelikle yerde yapılır.
- Çalışmalar önceden planlanır; yüksekten düşmeyle ilgili hususlara acil durum planında yer verildiğinden emin olunur.
- Çalışma yerlerine güvenli ulaşım uygun araç ve ekipmanla sağlanır.
- Güvenlik öncelikle güvenli korkuluklar, düşmeyi önleyici platformlar, bariyerler, kapaklar, çalışma iskeleleri, güvenlik ağları veya hava yastıkları gibi toplu koruma tedbirleriyle sağlanır.
- Toplu koruma yetmiyorsa, uygulanamıyorsa veya geçici olarak kaldırılması gerekiyorsa ankraj noktaları veya yaşam hatları oluşturularak tam vücut kemer sistemleri kullanılır.
- Yaşam hatları için gereken ankraj noktaları projenin hazırlık aşamasında belirlenir ve sağlık ve güvenlik planı ile dosyasında yer alır.
- Yüksekte güvenli çalışma donanımlarının düzenli kontrol ve bakımı yapılır; uygun olmayan donanımın kullanılması engellenir.
- Çalışanlara yüksekte çalışmanın tehlikeleri, riskleri, kontrol tedbirleri ve güvenli çalışma yöntemleri konusunda eğitim verilir.
- Yüksekte yapılan çalışmalar, işveren tarafından görevlendirilen ehil bir kişinin gözetim ve kontrolü altında gerçekleştirilir.
Düşen cisimlere karşı da önlem alınır: el aletlerinin ve malzemelerin düşmesi engellenir, çalışanlar öncelikle toplu olarak korunur, tehlikeli bölgelere girişler önlenir, uygun baş koruyucu donanım verilir ve malzemeler hangi yükseklikten olursa olsun doğrudan yere atılmaz (Ek-4, A/8-12). Doğru donanım seçimi için kişisel koruyucu donanım yazımıza bakabilirsiniz.
İskele ve merdiven kullanımında nelere dikkat edilir?
İskele ve merdivenlerle ilgili ayrıntılı kurallar İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği'nin EK-II 4. maddesinde yer alır:
- Sağlamlık hesabı: Hesabı bulunmayan veya standart konfigürasyona uymayan iskelelerin sağlamlık ve dayanıklılık hesapları yapılır; bu hesaplar yapılmadan iskele kullanılamaz (4.3.1).
- Kurma ve sökme planı: Yapı işlerinde inşaat mühendisi tarafından hazırlanır (4.3.2).
- Gözetim ve eğitim: Kurma, sökme veya önemli değişiklik görevli inşaat mühendisinin gözetiminde ve yeterli eğitim almış çalışanlarca yapılır (4.3.6).
- Hazır olmayan kısımlar: Genel uyarı işaretleriyle işaretlenir, tehlikeli bölgeye giriş fiziki olarak engellenir (4.3.5).
- El merdiveni: Yalnızca düşük risk nedeniyle daha güvenli bir ekipman gerekmiyorsa, kısa süreli kullanımda veya işverence değiştirilemeyen koşullarda kullanılabilir (4.1.2).
- İple erişim: Biri çalışma ipi, diğeri güvenlik ipi olmak üzere ayrı kancalı en az iki ip bulunur (4.4.1).
Yapı İşleri Yönetmeliği Ek-4'ün B bölümü de seyyar erişim ve çalışma kulelerinin üzerinde çalışan varken hareket ettirilmeyeceğini (36), asma iskelelerde halat, fren sistemi ve platformun her gün işe başlamadan önce kontrol edileceğini (37) ve çalışan sayısı kadar dikey yaşam hattı oluşturulacağını (43) belirtir.
İskeleler ne sıklıkla kontrol edilir?
İş Ekipmanları Yönetmeliği EK-III Tablo-2'deki azami periyodik kontrol süreleri (ilgili standardın öngördüğü süreler saklıdır):
| Ekipman | Azami periyot |
|---|---|
| Yapı iskeleleri | Standartta süre yoksa 6 ay |
| Mobil erişim ve çalışma kuleleri (seyyar iskeleler) | Standartta süre yoksa 1 yıl |
| Asılı erişim donanımları | Standartta süre yoksa 1 yıl |
| Sütunlu çalışma platformları | Standartta süre yoksa 1 yıl |
| İnşaat asansörleri | Standartta süre yoksa 1 yıl |
İskeleler ayrıca ilk kurulumdan sonra ve yükseltildiklerinde veya değiştirildiklerinde de kontrol edilir (İş Ekipmanları Yönetmeliği md. 7/2-a-4). İskelelerin periyodik kontrolünü inşaat ve makine mühendisleri, ilgili bölümlerden teknik öğretmenler ya da inşaat tekniker veya yüksek teknikerleri yapar (EK-III 2.2.2). Ayrıntılar için iş ekipmanlarının periyodik kontrolleri yazımıza bakabilirsiniz.
Sağlık ve güvenlik planı ve koordinatör ne zaman gerekir?
- Sağlık ve güvenlik planı: İşveren veya proje sorumlusu, yapı işine başlamadan önce projenin hazırlık aşamasında planı hazırlar veya hazırlanmasını sağlar (md. 8/2).
- Koordinatör: Aynı yapı alanında birden fazla işveren veya alt işveren varsa bir veya daha fazla sağlık ve güvenlik koordinatörü görevlendirilir (md. 8/1). Koordinatör hazırlık aşamasında planı ve sağlık ve güvenlik dosyasını hazırlar (md. 10), uygulama aşamasında işverenler arasındaki koordinasyonu, kontrolleri ve yetkisiz girişin önlenmesini düzenler (md. 11).
- Sorumluluk: Koordinatör görevlendirmek, işverenin veya proje sorumlusunun sorumluluğunu ortadan kaldırmaz (md. 6/2).
İşveren veya proje sorumlusu, yapı işi 30 işgününden fazla sürecek ve devamlı olarak 20'den fazla çalışan istihdam edilecekse ya da işin büyüklüğü 500 yevmiyeden fazla çalışma gerektirecekse, işe başlamadan önce Ek-3'teki bilgileri içeren bildirimi çalışma ve iş kurumu il müdürlüğüne verir. Bu bilgileri içeren levha yapı alanında açıkça görünecek bir yere konur (md. 8/4-5).
İşverenin yapması gerekenler: adım adım
- Yüksekte çalışılan noktaları belirleyin. Seviye farkı olan ve düşme sonucu yaralanma ihtimali bulunan tüm alanları risk değerlendirmesine ekleyin.
- İşi mümkünse yere indirin. Montaj ve benzeri işleri öncelikle yerde yapacak şekilde planlayın.
- Toplu korumayı kurun. Korkuluk, platform, kapak, iskele ve güvenlik ağlarını kişisel korumadan önce sağlayın.
- Ankraj noktalarını projede belirleyin. Yaşam hatlarını sağlık ve güvenlik planına ve dosyasına işleyin.
- İskeleyi mühendis planıyla kurun. Kurma ve sökme planını inşaat mühendisine hazırlatın, gözetimini sağlayın.
- Kontrol takvimini izleyin. Yapı iskelelerini en fazla 6 ayda bir, asma iskeleleri her gün işe başlamadan önce kontrol ettirin.
- Bildirim ve koordinasyonu tamamlayın. 30 işgünü ve 20 çalışan veya 500 yevmiye ölçütüne göre bildirimi yapın, gerekiyorsa koordinatör atayın.
- Ehil gözetimci ve eğitim sağlayın. Yüksekte çalışmaları ehil bir kişinin gözetimine verin ve çalışanları eğitin.
Erdem OSGB nasıl destek verir?
Erdem OSGB, Denizli ve çevre illerdeki şantiyelerde iş güvenliği uzmanlığı hizmeti kapsamında yüksekte çalışma risklerini sahada değerlendirir, sağlık ve güvenlik planına girdi sağlar ve iskele kontrol takvimini izler. Şantiyeniz için teklif alabilirsiniz.
Kaynaklar
- Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği (sitedeki metin)
- Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, RG 05.10.2013 / 28786 (mevzuat.gov.tr)
- İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (sitedeki metin)
- İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği, RG 25.04.2013 / 28628 (mevzuat.gov.tr)
Sık sorulan sorular
Kaç metreden itibaren yüksekte çalışma sayılır?
Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği metre cinsinden bir sınır vermez. Ek-4'e göre seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimalinin oluşabileceği her türlü alanda yapılan çalışma yüksekte çalışmadır.
Emniyet kemeri tek başına yeterli bir önlem midir?
Hayır. Ek-4'e göre çalışanların güvenliği öncelikle korkuluk, platform, çalışma iskelesi, güvenlik ağı gibi toplu koruma tedbirleriyle sağlanır. Tam vücut kemer sistemleri, toplu korumanın düşme riskini tamamen ortadan kaldıramadığı veya uygulanamadığı hâllerde ankraj noktası ya da yaşam hattıyla birlikte kullanılır.
Yapı iskelesinin kurulum planını kim hazırlar?
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği'nin EK-II 4.3.2 maddesine göre yapı işlerinde iskelenin kurma, kullanma ve sökme planı inşaat mühendisi tarafından yapılır. Kurma, sökme ve önemli değişiklikler de görevli inşaat mühendisinin gözetiminde yapılır (EK-II 4.3.6).
Şantiyede sağlık ve güvenlik koordinatörü ne zaman atanmalı?
Aynı yapı alanında birden fazla işveren veya alt işveren bulunuyorsa işveren veya proje sorumlusu bir veya daha fazla sağlık ve güvenlik koordinatörü görevlendirir (md. 8/1). Bildirim gerektirmeyen ve Ek-2'deki riskli çalışmaları içermeyen işlerde koordinatör görevlendirilmeyebilir (md. 8/3).
Asma iskeleler ne sıklıkla kontrol edilir?
Yapı İşleri Yönetmeliği Ek-4'e göre asma iskelenin halatları, motor ve fren sistemleri, çalışma platformu ve diğer güvenlik teçhizatı her gün işe başlamadan önce kontrol edilir. Asılı erişim donanımlarının periyodik kontrolü ise standartta süre belirtilmemişse en fazla 1 yılda bir yapılır.





