İçeriğe geç
Erdem Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi logosu

Mermer Ocaklarında Tozla Mücadele: İşveren Neleri Yapmalı?

Mermer ve taş işleme gibi tozlu işlerde Tozla Mücadele Yönetmeliği'nin işverene yükledikleri: risk değerlendirmesi, toz ölçümü, teknik önlemler, KKD, sağlık gözetimi, eğitim ve 15 yıllık kayıt saklama.

Yayın: Güncelleme: Yazar: Erdem OSGB6 dk okuma

Reflektörlü yelek giymiş iki uzman saha denetimi yapıyor

Tozla Mücadele Yönetmeliği mermere özel bir hüküm içermez; çalışanların yaptıkları işlerden dolayı toz maruziyetinin olabileceği tüm işyerlerine uygulanır (md. 2). Bu nedenle toz maruziyeti bulunan mermer ocakları ve taş işleme atölyelerinde işveren; tozu risk değerlendirmesinde ele alır, risk değerlendirmesine göre belirlenen periyotlarla toz ölçümü yaptırır, önce ikame ve mühendislik önlemlerini uygular, KKD'yi bunlar yetmediğinde verir, sağlık gözetimini işyeri hekiminin belirlediği sıklıkta yaptırır ve kayıtları çalışanın işten ayrılmasından itibaren 15 yıl saklar (md. 5, 6, 8, 10 ve 14).

Denizli'de mermer ve doğal taş işletmeleri yaygındır. Bu yazıda, bu işletmelerin tozla ilgili yükümlülüklerini yönetmeliğin genel hükümlerine dayanarak özetliyoruz.

Tozla Mücadele Yönetmeliği hangi işyerlerini kapsar?

Yönetmelik, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki ve çalışanların yaptıkları işlerden dolayı toz maruziyetinin olabileceği işyerlerinde uygulanır (md. 2). Sektör ayrımı yapmaz.

Ocak işletenler için bir tarihî not: Yönetmelik, 14/9/1990 tarihli Maden ve Taşocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Tozla Mücadeleyle İlgili Yönetmelik'i yürürlükten kaldırmıştır (md. 18). O yönetmeliğe göre kurulmuş Tozla Mücadele Birimleri, iç kontrol amacıyla toz ölçümü yapmaya devam edebilir (md. 17).

Yönetmeliğin 4. maddesindeki bazı tanımlar uygulamada önemlidir:

  • Toz: İşyeri ortam havasına yayılan veya yayılma potansiyeli olan parçacıklar.
  • Solunabilir toz: Aerodinamik eşdeğer çapı 0,1–5,0 mikron büyüklüğünde kristal veya amorf yapıda toz ile belirli boyuttaki lifsi tozlar.
  • Kristal yapıda SiO2: Kuvars, tridimit ve kristobalit.
  • Pnömokonyoz (akciğer toz hastalığı): Akciğerlerde tozun birikmesi sonucu oluşan doku reaksiyonuyla ortaya çıkan hastalık.

Tozlu işlerde risk değerlendirmesi nelere bakmalı?

İşveren, tozdan kaynaklanan olumsuz etkileri belirlemek için İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'ne uygun risk değerlendirmesi yapar (md. 6/1). Tozlu işlerde özellikle şunlar dikkate alınır (md. 6/2):

  • Ortamda bulunan tozun çeşidi,
  • Tozun sağlık ve güvenlik yönünden tehlike ve zararları,
  • Maruziyetin düzeyi, süresi ve sıklığı,
  • Yönetmeliğin Ek-1'indeki mesleki maruziyet sınır değerleri,
  • Toz ölçüm sonuçları,
  • Alınması gereken önleyici tedbirler,
  • Varsa daha önceki sağlık gözetimlerinin sonuçları.

Risk değerlendirmesinin genel adımları için risk analizi yazımıza bakabilirsiniz.

Toz ölçümü ne sıklıkla yaptırılmalı?

Yönetmelik ölçüm için sabit bir süre vermez; sıklığı risk değerlendirmesi belirler. 8. maddeye göre işveren:

  1. Risk değerlendirmesi sonucuna göre belirlenen periyodik aralıklarla toz ölçümü yaptırır.
  2. Toz maruziyetinin bulunduğu koşullarda herhangi bir değişiklik olduğunda ölçümü tekrarlatır.
  3. Sonuçları Ek-1'deki mesleki maruziyet sınır değerlerine göre değerlendirir.
  4. Denetimler için ölçümlerin Genel Müdürlükçe ön yeterlik veya yeterlik belgesi verilen laboratuvarlarca yapılmasını sağlar.

Sınır değerler Ek-1'deki tablodaki değerlerin üstünde olamaz (md. 9/1). Toz yoğunluğu bu değerlerin altına düşürülene kadar çalışmalar yapılır; ölçüm yenilenir ve yoğunluğun uyulması gereken değerde ya da altında olduğu tespit edildiğinde çalışma izni verilir (md. 9/2).

Toz için hangi teknik önlemler önce gelir?

İşveren, tozun meydana geldiği işyerlerinde gerekli tüm koruyucu ve önleyici tedbirleri almakla yükümlüdür (md. 5/1). Önlemlerin sırası 5. maddenin ikinci fıkrasında şöyle sayılır:

  • İkame: Toz oluşumuna neden olabilecek tehlikeli madde yerine tehlikesiz veya daha az tehlikeli maddelerin kullanılması,
  • Kaynağında önleme: Uygun iş organizasyonu ve toplu koruma yöntemleri,
  • Mühendislik yöntemleri: Toz çıkışını önleyecek uygun yöntemler,
  • Temiz hava: Çalışma şekline göre yeterli temiz havanın bulunması,
  • KKD: Alınan önlemler yeterli değilse tozun niteliğine uygun kişisel koruyucu donanım verilmesi ve kullanılması,
  • Kontrol: Önlemlerin etkinliği ve sürekliliği için yeterli kontrol, denetim ve gözetim,
  • Atık: Atıkların Çevre ve Şehircilik Bakanlığı mevzuatına uygun bertarafı.
  1. madde de toz oluşumunun önlenmesi, tozun yayılmadan kaynağında yok edilmesi veya bastırılması gibi yöntemleri sayar. KKD seçimi ve dağıtımı için kişisel koruyucu donanım yazımıza göz atabilirsiniz.

Tozlu işlerde sağlık gözetimi nasıl yapılır?

Sağlık gözetiminde şu kurallar uygulanır (md. 10):

  • Muayeneler, İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personelinin Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik ekindeki İşe Giriş / Periyodik Muayene Formu örneğine göre yapılır.
  • Sıklığı; risk değerlendirmesi, toz ölçüm sonuçları ve tozun cinsi dikkate alınarak işyeri hekimince belirlenir; her çalışan için sağlık kaydı tutulur.
  • Pnömokonyoz yönünden periyodik muayenelerde Ek-2'deki "Pnömokonyoz Tanı Şeması" dikkate alınır.
  • İşyeri hekimi, gerekirse çalışanın toza maruz kalacağı işlerde çalıştırılmaması dâhil önlemleri belirler; maruziyet bittikten sonra sağlık gözetiminin devam edeceği süreyi belirleyebilir.
  • Çalışan veya işveren muayenelerin yeniden yapılmasını isteyebilir.

Akciğer radyografileri, Kanunun 15. maddesindeki durumlarda ve işyeri hekiminin belirlediği sıklıkta ILO sınıflandırmasına uygun standartlarda çekilir (md. 11/1). Standart akciğer radyografisi en az 35x35 cm ebatında veya dijital olmalıdır (md. 4). Asbest ve kuvars içeren tozların bulunabileceği işyerlerinde filmler eğitimli "okuyucu" hekimlerce değerlendirilir; diğer tozlarda değerlendirmeyi işyeri hekimi yapar, gerekirse okuyucuya gönderir (md. 11). İşletmenizdeki tozun bu kapsama girip girmediği risk değerlendirmesi ve ölçümle ortaya konur.

Okuyucu değerlendirmesi İşverenin yapacağı Dayanak
Kategori 0 Aralıklı muayenelerle takip md. 12/1-a
Kategori 1 ve üzeri SGK'nın yetkilendirdiği sağlık hizmet sunucularına sevk md. 12/1-b
Meslek hastalığı raporu Raporda belirtilen çalışma koşullarını sağlamak md. 13

Muayene türleri için periyodik sağlık muayenesi yazımıza bakabilirsiniz.

Kayıtlar ne kadar süre saklanır?

İşveren; çalışanların yaptıkları iş, çalışma süresi, toz ölçüm sonuçları ve kişisel sağlık dosyalarını, ilgili mevzuatta ayrıca belirlenmemişse çalışanın işten ayrılma tarihinden itibaren on beş yıl saklar. Hastalıkların yükümlülük süresi bunu aşıyorsa saklama süresi de uzar. Çalışan başka işyerine geçerse yeni işveren dosyayı ister, önceki işveren onaylı örneğini gönderir (md. 14/1). Çalışanlar kendi kayıtlarının bir örneğini alabilir (md. 14/2).

Tozlu işlerde çalışanlara hangi eğitim verilir?

İşveren, Kanunun 16 ve 17. maddeleri ve çalışanların İSG eğitimlerine ilişkin yönetmelik saklı kalmak üzere çalışanları ve temsilcilerini eğitir. Eğitim özellikle risk değerlendirmesi bilgilerini, tozun çeşidini ve risklerini, meslek hastalıklarını, maruziyet sınır değerlerini, korunma yollarını ve KKD'nin doğru kullanımı ile bakımını içerir (md. 15).

Bu maddede anılan 2013 tarihli eğitim yönetmeliği 2 Nisan 2026'da (RG 33212) yürürlükten kalktı. Yeni yönetmelikte temel eğitim az tehlikeli işyerlerinde 8, tehlikelide 12, çok tehlikelide 16 ders saatidir; tekrar sırasıyla 3 yılda, 2 yılda ve yılda birdir. Ayrıntılar 2026 mevzuat değişiklikleri yazımızda.

İşverenin yapması gerekenler: adım adım

  1. Tozu risk değerlendirmesinde tozun çeşidi, düzeyi ve süresiyle birlikte ele alın (md. 6).
  2. Ölçüm periyodunu risk değerlendirmesine göre belirleyin; koşullar değişince ölçümü tekrarlatın (md. 8).
  3. Sonuçları Ek-1 sınır değerleriyle karşılaştırın; aşım varsa değerin altına inene kadar çalışmaları sürdürün (md. 9).
  4. Önce ikame, toplu koruma, mühendislik ve havalandırma önlemlerini uygulayın; KKD'yi tamamlayıcı olarak verin (md. 5).
  5. Sağlık gözetimi ve akciğer radyografisi sıklığını işyeri hekimiyle belirleyin (md. 10, 11).
  6. Okuyucu sonuçlarına göre takip veya sevk yapın (md. 12).
  7. Eğitimleri tozun özelliklerine göre planlayın (md. 15).
  8. Kayıtları işten ayrılıştan itibaren 15 yıl, hastalık yükümlülük süresi daha uzunsa o süre boyunca saklayın (md. 14).

Erdem OSGB nasıl destek verir?

Erdem OSGB, Denizli ve çevre illerdeki mermer ve taş işleme işletmelerine işyeri hekimliği ve iş güvenliği uzmanlığı hizmetleriyle tozun risk değerlendirmesine işlenmesi, ölçüm planı ve sağlık gözetimi konularında destek verir. Bilgi için teklif formunu kullanabilirsiniz.

Kaynaklar

Sık sorulan sorular

Tozla Mücadele Yönetmeliği'nde mermere özel bir hüküm var mı?

Hayır. Yönetmelik, 6331 sayılı Kanun kapsamında olup çalışanların yaptıkları işlerden dolayı toz maruziyetinin olabileceği tüm işyerlerine uygulanır (md. 2). Mermer işletmeleri de toz maruziyeti varsa bu genel hükümlere tabidir.

Toz ölçümünü kim yapabilir?

İşyerinde yapılacak denetimler için toz ölçümleri, Genel Müdürlükçe ön yeterlik veya yeterlik belgesi verilen laboratuvarlarca yapılır (md. 8). Eski maden ve taşocakları yönetmeliğine göre kurulmuş Tozla Mücadele Birimleri ise iç kontrol amacıyla ölçüm yapmaya devam edebilir (md. 17).

Toz ölçüm sonuçları ve sağlık dosyaları ne kadar saklanır?

İlgili mevzuatta ayrıca belirlenmemişse çalışanın işten ayrılma tarihinden itibaren on beş yıl saklanır. Tozdan kaynaklanan hastalıkların yükümlülük süresi daha uzunsa saklama süresi de o kadar uzar (md. 14).

Akciğer radyografisinde Kategori 1 sonucu çıkarsa ne olur?

Okuyucuların nihai değerlendirmesinde Kategori 1 ve üzeri çıkan çalışanı işveren, SGK tarafından yetkilendirilen sağlık hizmet sunucularına sevk eder. Kategori 0 olanlar aralıklı muayenelerle takip edilir (md. 12).

Toz maskesi vermek tek başına yeterli mi?

Hayır. Yönetmeliğin 5. maddesine göre önce ikame, iş organizasyonu, toplu koruma ve mühendislik yöntemleri uygulanır; tozun niteliğine uygun KKD, alınan önlemlerin yeterli olmadığı durumlarda verilir.

Diğer yazılar

Baretli iki çalışan fabrikada bir planı inceliyor

İSG Mevzuatında 2026'da Neler Değişti?

Yeni İSG eğitimleri yönetmeliği, tehlike sınıfları tebliğindeki değişiklikler ve yeraltı madenleri için yedek havalandırma şartları: işverenlerin bilmesi gerekenler.

Emniyet kemeri takılı iki çalışan çelik iskeleye tırmanıyor

Yapı İşlerinde Yüksekte Çalışma: Hangi Önlemler Zorunlu?

Yapı işlerinde yüksekte çalışma için metre sınırı yoktur; önce toplu koruma, sonra tam vücut kemer sistemi gelir. İskele kontrolleri, sağlık ve güvenlik planı ve koordinatör kurallarını madde madde özetledik.

Güvenli Çalış, Sağlıklı Yaşa!

İşyeriniz için teklif alın

Tehlike sınıfınızı ve çalışan sayınızı bildirin; size uygun uzman, hekim ve eğitim planını iletelim.